Phần lớn vi phạm liêm chính học thuật không đến từ ý đồ xấu.
Đến từ thói quen làm việc luộm thuộm — chép ghi chú không đánh dấu nguồn, không ghi lại các bước xử lý dữ liệu, không rõ ai đóng góp gì.
Chỗ dễ sai nhất: ghi chú
- Chép nguyên văn vào ghi chú mà không đánh dấu — ba tháng sau bạn tưởng đó là lời mình.
- Luôn đánh dấu rõ đoạn nào là trích nguyên văn — dùng ngoặc kép và ghi nguồn kèm trang.
- Tóm bằng lời của mình ngay khi đọc — vừa an toàn vừa giúp bạn hiểu.
- Ghi nguồn ngay, không để bổ sung sau.
- Đây là nguồn của phần lớn trường hợp đạo văn không cố ý.
Xử lý dữ liệu
- Ghi lại mọi bước xử lý — bạn phải tái lập được và giải thích được.
- Giữ bản dữ liệu gốc không đụng vào.
- Không loại bỏ dữ liệu vì nó không hợp giả thuyết — nếu loại, phải có tiêu chí đặt trước và nêu rõ.
- Báo cáo cả kết quả không ủng hộ giả thuyết của bạn.
- Không thử nhiều cách phân tích rồi chỉ báo cách cho kết quả đẹp — nêu rõ nếu có nhiều phân tích.
Trích dẫn
- Trích dẫn cả ý, không chỉ câu chữ — lấy ý người khác mà không dẫn cũng là vấn đề.
- Đọc bản gốc trước khi trích — trích qua bài khác dễ truyền lỗi.
- Không tự trích lặp lại công trình cũ của mình mà không nêu rõ.
- Kiểm mọi trích dẫn khớp mục tài liệu tham khảo trước khi nộp.
- Khi không chắc có cần dẫn không, hãy dẫn.
Ghi nhận đóng góp
- Thống nhất thứ tự tác giả từ đầu dự án, không bàn lúc gần gửi bài.
- Không để tên người không đóng góp, và không bỏ tên người có đóng góp.
- Ghi nhận người giúp mà không đủ mức đứng tên ở phần lời cảm ơn.
- Nêu rõ nguồn tài trợ và xung đột lợi ích nếu có.
- Đứng tên nghĩa là chịu trách nhiệm về nội dung — đọc kỹ toàn bài trước khi đồng ý.
Thói quen phòng ngừa
- Ghi chú bằng lời mình, đánh dấu rõ phần trích.
- Dùng công cụ quản lý trích dẫn từ đầu.
- Ghi nhật ký các quyết định về phương pháp và lý do.
- Sao lưu dữ liệu gốc.
- Đọc quy định về liêm chính của đơn vị và của nơi bạn gửi bài.
- Hỏi khi không chắc — hỏi trước rẻ hơn xử lý sau rất nhiều.
Nếu phát hiện lỗi sau khi đã nộp hoặc công bố
- Nói với người hướng dẫn ngay — đừng tự xử lý một mình.
- Báo cho nơi công bố nếu lỗi ảnh hưởng tới kết quả.
- Sửa công khai tốt hơn nhiều so với để người khác phát hiện.
- Lỗi trung thực được xử lý minh bạch không huỷ hoại sự nghiệp — che giấu thì có.
Một điều đáng nhớ
Thói quen đơn giản nhất phòng được phần lớn rủi ro: trong ghi chú, luôn đánh dấu rõ đoạn nào là trích nguyên văn và ghi nguồn kèm trang ngay lúc đó.
Nó mất thêm vài giây mỗi lần, và nó ngăn được loại lỗi mà người ta phát hiện ba năm sau, khi không còn nhớ nổi câu đó của ai.
Câu hỏi thường gặp
Chỗ dễ sai nhất là ở đâu?
Ghi chú — chép nguyên văn mà không đánh dấu rồi ba tháng sau tưởng đó là lời mình, đây là nguồn của phần lớn trường hợp đạo văn không cố ý.
Xử lý dữ liệu cần lưu ý gì?
Ghi lại mọi bước để tái lập được, giữ bản gốc không đụng vào, không loại bỏ dữ liệu vì không hợp giả thuyết, và báo cáo cả kết quả không ủng hộ giả thuyết.
Trích dẫn thế nào cho đúng?
Trích dẫn cả ý chứ không chỉ câu chữ, đọc bản gốc trước khi trích, kiểm mọi trích dẫn khớp mục tài liệu tham khảo — và khi không chắc thì hãy dẫn.
Ghi nhận đóng góp thế nào?
Thống nhất thứ tự tác giả từ đầu dự án, không để tên người không đóng góp và không bỏ tên người có đóng góp, và nêu rõ nguồn tài trợ cùng xung đột lợi ích.
Nếu phát hiện lỗi sau khi công bố?
Nói với người hướng dẫn ngay, báo cho nơi công bố nếu lỗi ảnh hưởng kết quả — lỗi trung thực được xử lý minh bạch không huỷ hoại sự nghiệp, che giấu thì có.
