Giỏi nghiên cứu và giỏi hướng dẫn là hai kỹ năng khác nhau. Cái thứ hai hiếm khi được dạy — phần lớn người ta hướng dẫn theo cách mình từng được hướng dẫn.
Vài sai lầm dưới đây là phổ biến nhất ở người mới bắt đầu.
Sai lầm một: giả định người học biết những gì mình biết
- Bạn đã quên mình từng không biết gì — hiện tượng phổ biến ở người có chuyên môn.
- Hỏi thẳng người học đã quen với gì thay vì đoán.
- Giải thích cả những bước bạn thấy hiển nhiên.
- Hỏi lại xem họ hiểu thế nào — không hỏi họ có hiểu không, vì câu trả lời luôn là có.
Sai lầm hai: sửa thay vì dạy
- Tự sửa bản thảo nhanh hơn — nhưng người học không học được gì.
- Chỉ ra vấn đề và để họ tự sửa mất thời gian hơn nhưng có tác dụng.
- Sửa mẫu một đoạn rồi để họ làm phần còn lại.
- Mục tiêu là họ tự làm được lần sau, không phải bản thảo này xong nhanh.
Sai lầm ba: không nói rõ kỳ vọng
- Người học không đoán được bạn mong gì — nói ra ở buổi đầu.
- Nêu rõ tần suất gặp, thời gian phản hồi, và cần mang gì tới mỗi buổi.
- Nêu rõ mức hoàn thiện bạn mong ở bản thảo gửi tới.
- Ghi lại thoả thuận và xem lại sau vài tháng.
Sai lầm bốn: chỉ phản hồi khi có vấn đề
- Nói rõ chỗ nào làm tốt — người học cần biết để lặp lại.
- Phản hồi chỉ toàn phê bình làm người ta ngại gửi bản thảo — và im lặng là bước đầu của bỏ dở.
- Nêu cụ thể chỗ tốt, không khen chung chung.
- Ghi nhận tiến bộ so với lần trước.
Sai lầm năm: không nhận ra người học đang bế tắc
- Im lặng kéo dài thường là dấu hiệu bế tắc, không phải dấu hiệu đang làm tốt.
- Chủ động hỏi khi không nghe tin nhiều tuần.
- Hỏi cụ thể — tuần này em làm được tới đâu, thay vì hỏi mọi thứ ổn không.
- Bế tắc kéo dài mà không nói ra là nguyên nhân bỏ dở phổ biến nhất.
Những gì làm được ngay
- Thống nhất cách làm việc ở buổi đầu và ghi lại.
- Đặt lịch gặp cố định thay vì gặp khi cần.
- Phản hồi trong khoảng thời gian đã hứa — hoặc báo nếu chậm.
- Hỏi người học thấy cách làm việc này thế nào sau vài tháng.
- Hỏi đồng nghiệp có kinh nghiệm khi gặp tình huống khó.
Về việc chuyển giao tự chủ
- Mục tiêu là người học không cần bạn nữa — hãy nhắm tới đó từ đầu.
- Giảm dần mức chỉ dẫn khi họ tiến bộ.
- Khuyến khích họ mang phương án tới thay vì mang câu hỏi tới.
- Để họ tự quyết một số việc và chịu trách nhiệm — kể cả khi bạn thấy có cách tốt hơn.
Một điều đáng nhớ
Câu hỏi phân biệt hướng dẫn tốt và hướng dẫn kém: sau buổi gặp này, người học có tự làm được bước tiếp theo không?
Nếu câu trả lời phụ thuộc vào việc bạn có mặt hay không, thì buổi gặp đó mới giải quyết được vấn đề trước mắt — chưa xây được năng lực.
Câu hỏi thường gặp
Sai lầm phổ biến nhất của người mới hướng dẫn?
Giả định người học biết những gì mình biết — nên hỏi thẳng họ đã quen với gì, giải thích cả những bước thấy hiển nhiên, và hỏi lại xem họ hiểu thế nào.
Vì sao không nên sửa thay vì dạy?
Vì tự sửa bản thảo nhanh hơn nhưng người học không học được gì — mục tiêu là họ tự làm được lần sau, không phải bản thảo này xong nhanh.
Có nên chỉ phản hồi khi có vấn đề không?
Không — nói rõ chỗ nào làm tốt để họ lặp lại, vì phản hồi chỉ toàn phê bình làm người ta ngại gửi bản thảo, và im lặng là bước đầu của bỏ dở.
Làm sao nhận ra người học đang bế tắc?
Im lặng kéo dài thường là dấu hiệu bế tắc chứ không phải đang làm tốt — chủ động hỏi cụ thể tuần này làm được tới đâu.
Câu hỏi phân biệt hướng dẫn tốt và kém là gì?
Sau buổi gặp này, người học có tự làm được bước tiếp theo không.
