Giảng viên trẻ hỏi gì khi mới về trường: bài báo, đề tài và giờ giảng

Giảng viên trẻ là nhóm người học đặc biệt trong cố vấn học thuật. Họ đã có học vị, đã từng viết luận văn hoặc luận án, nên không cần ai dạy lại phương pháp từ đầu. Cái khó của họ nằm ở chỗ khác: lần đầu tiên phải tự lo toàn bộ việc nghiên cứu, không còn người hướng dẫn đặt mốc, trong khi lịch giảng, việc khoa, việc hành chính chiếm gần hết tuần. Dưới đây là những câu hỏi họ mang đến nhiều nhất trong hai ba năm đầu về trường, gom theo nhóm, kèm câu trả lời mà cố vấn thường đưa ra.

Nhóm câu hỏi về thời gian

Lịch dạy kín cả tuần thì viết bài lúc nào?

Câu trả lời thực tế không phải là tìm thêm thời gian, mà là bảo vệ một khối nhỏ cố định. Hai buổi sáng mỗi tuần, mỗi buổi ba giờ, không họp, không chấm bài, không trả lời thư, thường đủ để giữ một dự án sống. Nhiều giảng viên trẻ thử viết rải rác mười lăm phút giữa các tiết và thấy không ăn thua: nghiên cứu cần khối thời gian đủ dài để nhớ lại mình đang ở đâu và đi tiếp được vài bước.

Thời điểm tốt để chốt khối này là khi khoa xếp thời khoá biểu học kỳ. Nếu có thể đề xuất, xin dồn giờ dạy vào ba ngày thay vì rải đều năm ngày.

Học kỳ dạy nhiều môn mới thì có nên tạm dừng nghiên cứu?

Năm đầu soạn môn mới tốn thời gian hơn mọi dự tính. Dừng hẳn thì sau một học kỳ rất khó khởi động lại. Cách dung hoà là hạ mục tiêu xuống mức duy trì: mỗi tuần một khối hai giờ chỉ để đọc và ghi chú cho dự án, không đặt chỉ tiêu viết. Khi gánh soạn bài nhẹ đi, bạn quay lại viết với một nền tài liệu đã sẵn.

Có nên dùng kỳ nghỉ hè để viết dồn?

Kỳ nghỉ là thời gian tốt cho những việc cần tập trung dài: phân tích dữ liệu, viết bản nháp đầu. Nhưng kế hoạch dồn mọi thứ vào hè thường thất bại vì hè cũng có coi thi, tuyển sinh, việc gia đình. Dùng hè như phần tăng tốc, không thay cho nhịp đều trong năm.

Nhóm câu hỏi về bài báo đầu tiên sau học vị

Có nên tiếp tục khai thác dữ liệu luận án?

Nên, trong một hai năm đầu. Dữ liệu luận án là tài sản bạn đã đầu tư nhiều nhất, và thường còn những câu hỏi chưa khai thác hết. Một bài từ luận án giúp bạn có công bố trong lúc dựng hướng mới. Tuy nhiên đừng để nó kéo dài quá: nếu năm thứ ba vẫn chỉ viết từ dữ liệu luận án, người đánh giá sẽ thấy bạn chưa có hướng riêng.

Viết một mình hay viết chung?

Cả hai đều cần, với tỷ lệ khác nhau theo giai đoạn. Viết chung với đồng nghiệp có kinh nghiệm giúp học cách làm và có bài nhanh hơn. Viết một mình hoặc làm tác giả chính chứng minh năng lực độc lập, thứ quan trọng khi xét chức danh hay xin tài trợ. Cố vấn thường khuyên trong mỗi giai đoạn hai ba năm nên có ít nhất một bài bạn là tác giả chính rõ ràng.

Tạp chí trong nước hay quốc tế?

Không phải chọn một. Tạp chí trong nước có uy tín phù hợp với những nghiên cứu mang tính địa phương, chính sách cụ thể của Việt Nam, hoặc khi người đọc chính là người làm thực tiễn trong nước. Tạp chí quốc tế phù hợp khi phát hiện có ý nghĩa với người đọc ngoài bối cảnh Việt Nam. Câu hỏi đúng là: ai cần đọc phát hiện này? Rồi kiểm tra yêu cầu tính điểm công trình của đơn vị và hội đồng ngành, vì quy định có thể thay đổi theo thời gian.

Nhóm câu hỏi về việc gửi bài và phản biện

Bài đầu tiên gửi đi bị từ chối thẳng, có phải do mình không đủ trình?

Từ chối ngay ở vòng biên tập, không qua phản biện, thường là do bài không khớp phạm vi tạp chí hoặc đóng góp chưa được nói rõ ở phần tóm tắt và mở đầu, hơn là do năng lực. Đọc kỹ thư của biên tập, đối chiếu với phạm vi tạp chí và các bài họ đăng gần đây. Nhiều bài bị từ chối ở nơi đầu tiên rồi được nhận ở nơi phù hợp hơn sau khi viết lại phần mở đầu.

Có nên nhận lời phản biện cho tạp chí khi còn trẻ?

Nên, ở mức vừa phải, chẳng hạn vài bài mỗi năm trong đúng chuyên môn hẹp của bạn. Đọc phản biện là cách nhanh nhất để hiểu biên tập và phản biện nhìn một bản thảo thế nào, và bạn sẽ thấy ngay những lỗi mình cũng hay mắc. Đừng nhận bài ngoài chuyên môn chỉ vì ngại từ chối, vì một nhận xét hời hợt không giúp tác giả mà cũng không giúp bạn.

Nhận được yêu cầu sửa lớn thì nên sửa bao lâu?

Tạp chí thường ghi hạn gửi lại trong thư. Đừng để sát hạn mới bắt đầu: đọc thư một lần, để một hai ngày cho cảm xúc lắng xuống, rồi lập bảng đối chiếu từng ý phản biện với cách xử lý. Nếu một yêu cầu cần thu thêm dữ liệu và không làm kịp, hãy viết thư hỏi biên tập về việc gia hạn sớm, đừng im lặng đến khi quá hạn.

Có nên gửi cùng lúc một bài cho hai tạp chí để tiết kiệm thời gian?

Không. Gửi đồng thời là vi phạm quy định của gần như mọi tạp chí, và khi bị phát hiện có thể dẫn đến từ chối ở cả hai nơi. Muốn tiết kiệm thời gian thì chọn kỹ tạp chí ngay từ đầu, và chuẩn bị sẵn phương án thứ hai để gửi ngay khi có quyết định từ chối.

Nhóm câu hỏi về đề tài và tài trợ

Có nên nhận đề tài cấp cơ sở ngay năm đầu?

Đề tài cấp cơ sở là cách tốt để tập quản lý một dự án từ đề xuất đến nghiệm thu: lập dự toán, làm báo cáo tiến độ, giải trình khi thay đổi. Những kỹ năng đó cần cho các đề tài lớn hơn sau này. Điều cần cân nhắc là phạm vi: chọn đề tài khớp với hướng nghiên cứu bạn muốn theo, có sản phẩm là bài báo, thay vì nhận đề tài chỉ để đủ chỉ tiêu mà không phục vụ hướng nào.

Có nên tham gia đề tài của người khác làm thành viên?

Có, nếu bạn có phần việc rõ và được ghi nhận rõ trong sản phẩm. Tránh tình trạng tham gia nhiều đề tài làm thành viên danh nghĩa: tốn thời gian họp, viết báo cáo, mà không có công bố nào mang dấu ấn của bạn. Trước khi nhận, hỏi thẳng phần việc của mình là gì và sản phẩm nào bạn sẽ đứng tên.

Bao giờ thì nên xin tài trợ cấp cao hơn?

Khi bạn có hai ba công bố cùng một hướng, cho thấy bạn đã có năng lực và có kết quả bước đầu. Hồ sơ xin tài trợ được chấm nhiều dựa vào năng lực của chủ nhiệm, nên một chuỗi bài có liên kết thuyết phục hơn nhiều bài rải rác. Đọc kỹ hướng dẫn của quỹ tài trợ cụ thể vì tiêu chí mỗi nơi mỗi khác.

Nhóm câu hỏi về hướng nghiên cứu

Đi theo hướng của nhóm hay xây hướng riêng?

Giai đoạn đầu, gắn với một nhóm mạnh có lợi rõ: có dữ liệu, có đồng nghiệp đọc bài, có người dẫn đường. Nhưng nên tìm một góc riêng trong hướng chung của nhóm, một câu hỏi mà bạn là người nắm sâu nhất. Như vậy vừa đóng góp được cho nhóm, vừa có bản sắc riêng khi cần đứng độc lập.

Hướng luận án không còn nhiều điều để nói thì sao?

Thường gặp. Cách chuyển hướng ít rủi ro là đi sang lĩnh vực kề bên, dùng lại phương pháp bạn đã thành thạo cho một câu hỏi mới, hoặc dùng lại kiến thức về đối tượng bạn đã hiểu với một phương pháp mới. Đổi cả đối tượng lẫn phương pháp cùng lúc là bắt đầu lại từ số không.

Nhóm câu hỏi về giảng dạy và nghiên cứu

Có thể nghiên cứu ngay trên lớp mình dạy không?

Có, và đây là nguồn đề tài ít được khai thác. Nghiên cứu về phương pháp dạy, về cách sinh viên học một môn cụ thể, có thể làm ngay trong lớp. Điều cần chú ý là đạo đức nghiên cứu: sinh viên phải được thông báo, có quyền không tham gia mà không ảnh hưởng điểm số, và dữ liệu cần được ẩn danh. Hỏi đơn vị về quy trình xét duyệt đạo đức nếu có.

Hướng dẫn sinh viên làm khoá luận có giúp gì cho nghiên cứu của mình?

Có, nếu chọn đề tài khoá luận nằm trong hướng của bạn. Sinh viên khá có thể thu dữ liệu, thử một phân tích, và có khi trở thành đồng tác giả một bài nhỏ. Nhưng đừng coi sinh viên là nguồn lao động: đề tài phải vừa sức và có giá trị học tập với chính họ.

Nhóm câu hỏi về bản thân

Thấy đồng nghiệp cùng khoá công bố nhiều hơn, có nên lo?

So sánh số bài giữa các ngành và các hướng thường không có ý nghĩa. Một nghiên cứu thực nghiệm dài hơi có thể mất hai năm mới ra một bài, trong khi một hướng dựa trên dữ liệu có sẵn ra bài nhanh hơn nhiều. Hãy so với chính mình năm trước: có đi được xa hơn trong hướng đã chọn không.

Khi nào cần một cố vấn ngoài khoa?

Khi trong khoa không ai cùng chuyên sâu để đọc bài của bạn, khi bạn chuyển hướng sang lĩnh vực mới, hoặc khi bạn muốn có góc nhìn của người không liên quan đến quan hệ trong đơn vị. Một cố vấn ngoài không thay đồng nghiệp trong khoa, mà bổ sung những thứ họ không có.

Câu hỏi thường gặp